نحوه صحیح تزریق انسولین با قلم؛ آموزش مرحله‌به‌مرحله و اشتباهات رایج

تزریق انسولین با قلم چگونه انجام می‌شود؟

تزریق انسولین با قلم شامل چند مرحله اصلی است: بررسی قلم و انسولین، نصب سرسوزن جدید، آزمایش جریان انسولین، تنظیم دوز تجویزشده، انتخاب محل مناسب و تزریق زیرجلدی. انجام درست هر مرحله می‌تواند احتمال نشت انسولین، تزریق ناقص و آسیب به پوست را کاهش دهد.

مدل قلم، نوع انسولین و سرسوزن مورد استفاده ممکن است روش آماده‌سازی متفاوتی داشته باشند؛ بنابراین علاوه بر نکات این مقاله، باید دستورالعمل همان قلم و انسولین را نیز مطالعه کنید. اگر پزشک یا آموزش‌دهنده دیابت روش خاصی را برای شما تعیین کرده است، همان آموزش بر توصیه‌های عمومی اولویت دارد.

مقدار انسولین را خودسرانه تغییر ندهید. دوز، زمان تزریق و نوع انسولین باید مطابق نسخه و برنامه درمانی پزشک باشد.

وسایل لازم برای تزریق انسولین با قلم چیست؟

پیش از شروع تزریق، وسایل موردنیاز را در دسترس قرار دهید تا مجبور نشوید در میان کار به دنبال سرسوزن یا وسیله دیگری بگردید. وسایل اصلی عبارت‌اند از:

- قلم انسولین حاوی انسولین تجویزشده
- سرسوزن جدید و سازگار با قلم
- محفظه مقاوم برای دفع سرسوزن مصرف‌شده
- دستمال تمیز یا پنبه، در صورت نیاز
- دفتر ثبت یا برنامه ثبت دوز و زمان تزریق، در صورت توصیه پزشک

قبل از تزریق، نام انسولین و برچسب روی قلم را بررسی کنید. استفاده اشتباهی از انسولین سریع‌اثر به‌جای انسولین طولانی‌اثر یا برعکس ممکن است پیامدهای جدی ایجاد کند؛ به‌خصوص اگر بیش از یک نوع قلم انسولین در منزل دارید.

برای جلوگیری از اشتباه می‌توانید قلم‌ها را در محل‌های جداگانه نگهداری کنید، اما شرایط نگهداری هر انسولین باید مطابق بروشور محصول باشد.

قبل از تزریق انسولین چه مواردی را بررسی کنیم؟

ابتدا دست‌ها را با آب و صابون بشویید و کاملاً خشک کنید. سپس قلم انسولین را از نظر موارد زیر بررسی نمایید:

- نام و نوع انسولین
- تاریخ انقضا
- مقدار باقی‌مانده انسولین در قلم
- سلامت بدنه و محفظه قلم
- ظاهر انسولین
- دوز تجویزشده و زمان تزریق

بعضی انسولین‌ها باید شفاف و بدون ذرات باشند. برخی انواع دیگر ممکن است ظاهری کدر داشته باشند و پیش از تزریق، طبق دستور سازنده به‌آرامی مخلوط شوند. روش آماده‌سازی همه انسولین‌ها یکسان نیست؛ بنابراین اگر رنگ، شفافیت یا ظاهر انسولین با حالت معمول متفاوت است، تا زمان اطمینان از سلامت آن تزریق را انجام ندهید.

از قلم ترک‌خورده، آسیب‌دیده یا انسولینی که یخ زده، در معرض گرمای شدید قرار گرفته یا ظاهر غیرعادی دارد استفاده نکنید.

نحوه نصب سرسوزن روی قلم انسولین

برای هر مرتبه تزریق باید از سرسوزن استریل و جدید استفاده شود. ابتدا پوشش محافظ سرسوزن را جدا کنید و آن را مطابق طراحی محصول، به‌صورت مستقیم روی قلم قرار دهید. سرسوزن ممکن است به روش پیچی یا فشاری به قلم متصل شود.

نصب کج یا نامناسب سرسوزن می‌تواند باعث آسیب‌دیدن واشر قلم، نشت انسولین یا اختلال در جریان آن شود. پس از نصب، درپوش خارجی و سپس درپوش داخلی سرسوزن را بردارید. درپوش خارجی را نگه دارید؛ زیرا معمولاً پس از تزریق برای جداکردن ایمن سرسوزن استفاده می‌شود.

سازگاری سرسوزن با قلم خود را از روی بسته‌بندی و دستورالعمل سازنده بررسی کنید. برای مقایسه اندازه‌ها و مدل‌های موجود می‌توانید بخش خرید سرسوزن قلم انسولین را مشاهده کنید.

هواگیری قلم انسولین چگونه انجام می‌شود؟

هواگیری یا آزمایش جریان قلم، برای بررسی بازبودن مسیر سرسوزن و خروج انسولین انجام می‌شود. پس از نصب سرسوزن جدید، قلم را طوری نگه دارید که سرسوزن رو به بالا باشد. در صورت وجود حباب، می‌توانید مطابق دستورالعمل قلم چند ضربه آرام به محفظه وارد کنید تا حباب‌ها به سمت بالا حرکت کنند.

سپس مقدار تعیین‌شده در راهنمای قلم را برای آزمایش جریان تنظیم کرده و دکمه تزریق را فشار دهید. باید قطره‌ای از انسولین در نوک سرسوزن مشاهده شود. مقدار موردنیاز برای هواگیری در قلم‌های مختلف می‌تواند متفاوت باشد؛ بنابراین یک عدد ثابت را برای تمام قلم‌ها به کار نبرید.

اگر قطره انسولین خارج نشد، آزمایش جریان را طبق دستورالعمل قلم تکرار کنید. در صورت ادامه مشکل، ممکن است سرسوزن مسدود یا درست نصب نشده باشد. آن را با یک سرسوزن جدید تعویض کنید. اگر باز هم انسولین خارج نشد، از قلم استفاده نکنید و موضوع را با داروساز، شرکت ارائه‌دهنده یا پزشک در میان بگذارید.

آزمایش جریان بخشی از آماده‌سازی قلم است و نباید با دوز اصلی تزریق اشتباه گرفته شود.

چگونه دوز انسولین را روی قلم تنظیم کنیم؟

پس از اطمینان از خروج انسولین، انتخابگر دوز را روی مقدار تجویزشده قرار دهید. عدد نمایش‌داده‌شده در پنجره قلم را با دقت بخوانید و مطمئن شوید دوز بیشتر یا کمتر از مقدار تعیین‌شده نیست.

اگر هنگام تنظیم دوز از مقدار موردنظر عبور کردید، انتخابگر را مطابق دستورالعمل قلم به عقب برگردانید. برای تعیین مقدار دارو فقط به صدای کلیک تکیه نکنید و عدد پنجره نمایش دوز را نیز بررسی کنید.

اگر انسولین باقی‌مانده در قلم برای تمام دوز کافی نیست، تلاش نکنید با حدس‌زدن مقدار باقی‌مانده، تزریق را کامل کنید. روش تکمیل دوز با قلم دیگر را از پزشک یا آموزش‌دهنده دیابت بپرسید.

بهترین محل تزریق انسولین با قلم کجاست؟

انسولین باید وارد بافت چربی زیر پوست شود، نه عضله یا رگ. محل‌های متداول تزریق انسولین شامل موارد زیر هستند:

- شکم، با فاصله مناسب از ناف
- قسمت خارجی یا جلویی ران
- بخش بالایی و خارجی باسن
- پشت یا قسمت خارجی بازو، در صورتی که فرد بتواند تزریق را درست انجام دهد

انتخاب محل تزریق ممکن است بر سرعت جذب بعضی انواع انسولین اثر بگذارد. بهتر است درباره محل مناسب برای نوع انسولین خود از پزشک یا آموزش‌دهنده دیابت سؤال کنید و بدون دلیل، ناحیه تزریق را بین قسمت‌های مختلف بدن جابه‌جا نکنید.

از تزریق در پوست زخمی، ملتهب، کبود، متورم، سفت یا دارای توده خودداری کنید. تزریق روی بافت اسکار یا ناحیه‌ای که تغییرات پوستی دارد نیز ممکن است جذب انسولین را نامنظم کند.

چرا محل تزریق انسولین باید تغییر کند؟

تزریق مکرر در یک نقطه ممکن است باعث ایجاد توده، سفتی یا تغییر بافت چربی زیر پوست شود. این عارضه می‌تواند جذب انسولین را نامنظم کند و باعث تغییرات پیش‌بینی‌نشده قند خون شود.

بهتر است در هر نوبت، نقطه تزریق را در همان ناحیه چند سانتی‌متر جابه‌جا کنید. برای مثال می‌توانید شکم را به چند بخش تقسیم کرده و تزریق‌ها را با یک الگوی مشخص میان نقاط مختلف بچرخانید.

چرخش محل تزریق به معنی انتخاب تصادفی یک قسمت کاملاً متفاوت از بدن در هر نوبت نیست. حفظ یک الگوی منظم در یک ناحیه عمومی می‌تواند به یکنواخت‌ترشدن جذب کمک کند.

پوست محل تزریق را مرتب بررسی کنید. اگر توده، فرورفتگی، سفتی یا تورم مشاهده کردید، در آن ناحیه تزریق نکنید و برای بررسی از پزشک یا پرستار کمک بگیرید.

زاویه صحیح تزریق انسولین با قلم چند درجه است؟

سرسوزن‌های کوتاه قلم انسولین معمولاً برای تزریق با زاویه ۹۰ درجه طراحی شده‌اند. بااین‌حال، زاویه تزریق و نیاز به ایجاد چین پوستی به طول سرسوزن، ضخامت بافت چربی، سن و شرایط بدنی فرد بستگی دارد.

در افراد بسیار لاغر، کودکان یا هنگام استفاده از بعضی سرسوزن‌های بلندتر ممکن است پزشک ایجاد چین پوستی یا زاویه متفاوتی را توصیه کند. این تصمیم نباید فقط براساس حدس یا وزن فرد گرفته شود.

برای شناخت تفاوت طول‌ها و گیج‌های مختلف می‌توانید مقاله بهترین سرسوزن قلم انسولین؛ راهنمای انتخاب سایز و برند مناسب را مطالعه کنید.

مراحل تزریق انسولین با قلم به‌صورت گام‌به‌گام

پس از آماده‌کردن قلم و انتخاب محل مناسب، مراحل زیر را انجام دهید:

1. دوز نمایش‌داده‌شده روی قلم را دوباره بررسی کنید.
2. در صورت نیاز و مطابق آموزش تیم درمان، پوست را به‌آرامی به شکل چین نگه دارید.
3. سرسوزن را با حرکت مستقیم و کنترل‌شده وارد پوست کنید.
4. دکمه تزریق را تا انتها فشار دهید.
5. دکمه را نگه دارید و صبر کنید تا شمارنده دوز به صفر برسد.
6. سرسوزن را برای مدت تعیین‌شده در دستورالعمل همان قلم زیر پوست نگه دارید.
7. سوزن را مستقیم از پوست خارج کنید.
8. اگر قطره کوچکی از خون دیده شد، محل را با پنبه یا دستمال تمیز کمی فشار دهید و آن را ماساژ ندهید.

مدت نگه‌داشتن سرسوزن پس از رسیدن شمارنده به صفر در مدل‌های مختلف قلم یکسان نیست. در بسیاری از قلم‌ها چند ثانیه مکث لازم است، اما باید زمان دقیق را از راهنمای همان قلم بررسی کنید. خارج‌کردن سریع سوزن ممکن است باعث نشت بخشی از انسولین شود.

بعد از تزریق انسولین چه کار کنیم؟

پس از خارج‌کردن سوزن، آن را با درپوش خارجی بپوشانید و با احتیاط از قلم جدا کنید. سرسوزن مصرف‌شده را داخل محفظه مقاوم مخصوص اجسام تیز بیندازید.

سرسوزن را پس از تزریق روی قلم باقی نگذارید. باقی‌ماندن سرسوزن ممکن است احتمال نشت انسولین، ورود هوا، آلودگی یا مسدودشدن مسیر سوزن را افزایش دهد.

درپوش قلم را ببندید و آن را مطابق شرایط نگهداری اعلام‌شده برای همان انسولین قرار دهید. زمان، دوز و محل تزریق را نیز در صورت نیاز ثبت کنید.

آیا می‌توان از سرسوزن قلم انسولین چند بار استفاده کرد؟

سرسوزن قلم انسولین برای یک بار مصرف طراحی شده است. استفاده مجدد می‌تواند باعث کندشدن یا تغییر شکل نوک سوزن، درد بیشتر، آسیب پوست، آلودگی و مسدودشدن سرسوزن شود.

همچنین قلم انسولین وسیله شخصی است و نباید حتی با تعویض سرسوزن در اختیار فرد دیگری قرار گیرد. احتمال باقی‌ماندن خون یا آلودگی در بخش‌های داخلی قلم وجود دارد و تعویض سوزن، خطر انتقال آلودگی را به‌طور کامل از بین نمی‌برد.

اشتباهات رایج تزریق انسولین با قلم

بعضی خطاهای کوچک می‌توانند باعث تزریق ناقص یا تغییر در جذب انسولین شوند. اشتباهات رایج عبارت‌اند از:

- استفاده از سرسوزن برای چند تزریق
- انجام‌ندادن آزمایش جریان قلم
- خارج‌کردن سریع سوزن از پوست
- انتخاب دوز اشتباه
- استفاده از قلم فرد دیگر
- تزریق مکرر در یک نقطه
- تزریق روی توده، کبودی یا بافت آسیب‌دیده
- باقی‌گذاشتن سرسوزن روی قلم
- استفاده از انسولین منقضی یا دارای ظاهر غیرعادی
- نصب کج یا ناقص سرسوزن
- نگهداری قلم در گرمای زیاد، نور مستقیم یا دمای نامناسب
- تغییر دوز انسولین بدون دستور پزشک

اگر بعد از تزریق، قطره‌ای روی نوک سوزن یا پوست مشاهده کردید، برای جبران آن بلافاصله دوز دیگری تزریق نکنید؛ زیرا مشخص نیست چه مقدار انسولین وارد بدن شده است. نتیجه را ثبت کنید، قند خون را مطابق برنامه خود بررسی نمایید و در صورت تکرار مشکل از پزشک راهنمایی بگیرید.

نحوه نگهداری قلم انسولین چگونه است؟

شرایط نگهداری قلم بازنشده با قلمی که در حال استفاده است ممکن است متفاوت باشد. بیشتر انسولین‌های بازنشده باید طبق محدوده دمایی درج‌شده در بروشور داخل یخچال نگهداری شوند، اما نباید یخ بزنند.

قلم در حال استفاده ممکن است برای مدت مشخصی در دمای اتاق قابل نگهداری باشد. مدت مجاز و حداکثر دما در محصولات مختلف یکسان نیست؛ بنابراین تاریخ شروع مصرف را روی قلم بنویسید و به بروشور همان انسولین مراجعه کنید.

قلم را در معرض نور مستقیم خورشید، داخل خودرو، کنار وسایل گرمایشی یا در تماس مستقیم با یخ قرار ندهید. اگر نمی‌دانید انسولین در دمای نامناسب قرار گرفته است یا خیر، پیش از استفاده با داروساز یا شرکت سازنده مشورت کنید.

تفاوت تزریق انسولین با قلم و سرنگ چیست؟

قلم انسولین امکان تنظیم دوز از طریق انتخابگر را فراهم می‌کند و برای بسیاری از افراد حمل و استفاده ساده‌تری دارد. در مقابل، تزریق با سرنگ نیازمند کشیدن مقدار تعیین‌شده انسولین از ویال است.

روش آماده‌سازی، هواگیری و تنظیم دوز در این دو وسیله یکسان نیست. اگر انسولین را با ویال و سرنگ تزریق می‌کنید، مقاله نحوه صحیح تزریق انسولین با سرنگ را مطالعه کنید.

نوع وسیله تزریق باید متناسب با نوع انسولین، دوز موردنیاز، توانایی فرد و نظر پزشک انتخاب شود. قلم یا سرنگ هیچ‌کدام نباید بدون آموزش صحیح استفاده شوند.

چه زمانی درباره تزریق انسولین با پزشک مشورت کنیم؟

در شرایط زیر بهتر است با پزشک، پرستار یا آموزش‌دهنده دیابت تماس بگیرید:

- افت یا افزایش مکرر و بدون علت مشخص قند خون
- مشاهده توده، سفتی، فرورفتگی یا التهاب در محل تزریق
- نشت مکرر انسولین پس از تزریق
- مشکل در تنظیم دوز یا آزمایش جریان قلم
- مسدودشدن مکرر سرسوزن
- شکستن یا خم‌شدن سوزن
- آسیب‌دیدن قلم یا نمایش خطای دستگاه
- فراموش‌کردن یک دوز یا تزریق مقدار اشتباه
- نامشخص‌بودن شرایط نگهداری انسولین
- نیاز به تغییر طول سرسوزن یا روش تزریق

اگر مقدار نادرستی از انسولین تزریق کرده‌اید یا علائم افت شدید قند خون مانند گیجی، تشنج یا کاهش هوشیاری وجود دارد، موضوع را جدی بگیرید و فوراً از خدمات پزشکی کمک بخواهید.

نکات پایانی برای تزریق صحیح انسولین با قلم

برای تزریق صحیح، هر بار نام انسولین و دوز تجویزشده را بررسی کنید، سرسوزن جدید به کار ببرید، آزمایش جریان قلم را مطابق دستورالعمل انجام دهید و نقاط تزریق را به‌صورت منظم تغییر دهید.

قلم و سرسوزن را با دیگران به اشتراک نگذارید و پس از پایان تزریق، سرسوزن را از قلم جدا کنید. اگر نتیجه قند خون با برنامه درمانی شما هماهنگ نیست، دوز انسولین را خودسرانه تغییر ندهید و برای بررسی روش تزریق و برنامه درمانی با پزشک مشورت کنید.

برای آشنایی بیشتر با نقش انسولین و سایر روش‌های کنترل بیماری می‌توانید مقاله دیابت چیست؟ علائم، علت و روش‌های درمان دیابت را نیز مطالعه کنید.