نحوه صحیح تزریق انسولین با سرنگ؛ آموزش مرحله‌به‌مرحله

قبل از تزریق انسولین با سرنگ چه وسایلی آماده کنیم؟

تزریق انسولین باید مطابق نسخه و آموزشی انجام شود که از پزشک، پرستار یا آموزش‌دهنده دیابت دریافت کرده‌اید. این مقاله اصول عمومی را توضیح می‌دهد و جایگزین آموزش حضوری یا برنامه اختصاصی درمان نیست.

انسولین بخش اصلی درمان دیابت نوع ۱ است و ممکن است برای بعضی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز تجویز شود. برای آشنایی با تفاوت انواع بیماری و روش‌های کنترل آن، مقاله انواع دیابت و روش‌های درمان آن را مطالعه کنید.

پیش از شروع، وسایل موردنیاز را روی یک سطح تمیز و روشن قرار دهید:

- ویال انسولین تجویزشده
- سرنگ انسولین سازگار با غلظت دارو
- ظرف مقاوم مخصوص وسایل تیز و برنده
- پنبه یا گاز تمیز در صورت نیاز
- دفتر یا برنامه ثبت دوز و زمان تزریق
- دستگاه تست قند خون، اگر اندازه‌گیری طبق برنامه درمانی لازم است

قبل از بازکردن سرنگ، نام انسولین، غلظت، تاریخ انقضا و ظاهر دارو را بررسی کنید. بعضی انسولین‌ها باید شفاف باشند و بعضی دیگر ممکن است به‌طور طبیعی ظاهری کدر داشته باشند. تشخیص ظاهر طبیعی باید براساس مشخصات همان دارو و آموزش کادر درمان انجام شود.

اگر ظاهر انسولین با حالت معمول متفاوت است، داخل آن ذرات غیرعادی دیده می‌شود، ویال آسیب دیده یا دارو در شرایط نامناسب نگهداری شده است، تا زمان بررسی از آن استفاده نکنید.

سرنگ نیز باید داخل بسته‌بندی سالم و استریل باشد. اگر پوشش آن باز، پاره، مرطوب یا آسیب‌دیده است، سرنگ دیگری انتخاب کنید.

برای تزریق انسولین از هر سرنگ یک میلی‌لیتری استفاده نکنید. سرنگ باید دارای درجه‌بندی سازگار با غلظت انسولین باشد. اگر داروی شما U-100 است، سرنگ نیز باید برای U-100 طراحی شده باشد.

برای آشنایی با ظرفیت، گیج و نوع سرسوزن می‌توانید راهنمای انتخاب سرنگ انسولین را پیش از خرید مطالعه کنید.

چگونه سرنگ مناسب دوز انسولین را انتخاب کنیم؟

سرنگ‌های انسولین در ظرفیت‌های مختلفی مانند ۰.۳، ۰.۵ و ۱ میلی‌لیتر عرضه می‌شوند. در مدل‌های مخصوص U-100، این ظرفیت‌ها معمولاً به‌ترتیب حداکثر ۳۰، ۵۰ و ۱۰۰ واحد را نگهداری می‌کنند.

ظرفیت سرنگ باید براساس مقدار تجویزشده در هر نوبت تزریق انتخاب شود. سرنگ بزرگ‌تر الزاماً بهتر نیست؛ زیرا مدل کوچک‌تر ممکن است برای بعضی دوزها درجه‌بندی خواناتری داشته باشد.

پیش از استفاده بررسی کنید:

- ظرفیت سرنگ برای دوز تجویزشده کافی باشد.
- غلظت درج‌شده روی سرنگ با انسولین مطابقت داشته باشد.
- هر خط کوچک روی بدنه چند واحد را نشان دهد.
- گیج و طول سوزن با توصیه کادر درمان هماهنگ باشد.
- سوزن و بدنه آسیب‌دیدگی نداشته باشند.

اگر میان مدل‌های نیم و یک میلی‌لیتری مردد هستید، مقاله تفاوت سرنگ انسولین ۰.۵ و ۱ میلی‌لیتری را بررسی کنید. برای نمونه، سرنگ انسولین آوا ۰.۵ میلی‌لیتر 31G می‌تواند با مدل‌های یک میلی‌لیتری از نظر ظرفیت، گیج و درجه‌بندی مقایسه شود.

محل تزریق انسولین کجاست؟

انسولین باید به بافت چربی زیر پوست تزریق شود، نه داخل عضله. نواحی متداول تزریق شامل شکم، بخش بیرونی ران، قسمت پشتی یا خارجی بازو و بخش بالایی باسن هستند.

هر ناحیه ویژگی‌های متفاوتی دارد و سرعت جذب انسولین ممکن است میان محل‌ها یکسان نباشد. بنابراین بهتر است انتخاب ناحیه و برنامه جابه‌جایی تزریق مطابق توصیه پزشک انجام شود.

هنگام انتخاب محل:

- روی پوست زخمی یا عفونی تزریق نکنید.
- از نواحی دارای کبودی، تورم یا التهاب فاصله بگیرید.
- روی بافت سفت، برجسته یا فرورفته تزریق نکنید.
- از جای زخم و ناحیه نزدیک ناف فاصله مناسب داشته باشید.
- محل تزریق قبلی را دقیقاً تکرار نکنید.
- پوست را پیش از تزریق بررسی کنید.

تزریق مکرر در یک نقطه ممکن است باعث ایجاد برجستگی یا تغییر در بافت چربی شود. تزریق داخل این نواحی می‌تواند جذب انسولین را نامنظم کند.

بهتر است به‌جای جابه‌جایی تصادفی میان تمام نواحی بدن، در یک ناحیه مشخص مانند شکم، محل تزریق را با نظم و فاصله مناسب تغییر دهید. برنامه دقیق چرخش باید با نوع انسولین و توصیه کادر درمان هماهنگ باشد.

نحوه آماده‌کردن دوز انسولین داخل سرنگ چگونه است؟

پیش از آماده‌کردن دارو، دست‌ها را با آب و صابون بشویید و کاملاً خشک کنید. سپس ویال و سرنگ را دوباره بررسی کنید تا از انتخاب دارو و وسیله صحیح مطمئن شوید.

پیش از کشیدن دارو داخل سرنگ، مطمئن شوید انسولین در دمای مناسب نگهداری شده و در معرض یخ‌زدگی یا گرمای شدید قرار نگرفته است. اگر درباره دمای یخچال، نگهداری داروی بازشده یا حمل آن در سفر سؤال دارید، مقاله شرایط نگهداری انسولین را مطالعه کنید.

مراحل کلی آماده‌سازی یک نوع انسولین از ویال عبارت‌اند از:

1. درپوش محافظ سرنگ را بدون تماس با سوزن بردارید.
2. پیستون را تا عدد مربوط به دوز تجویزشده عقب بکشید تا همان مقدار هوا وارد سرنگ شود.
3. سوزن را طبق آموزش از بخش لاستیکی ویال عبور دهید.
4. هوای داخل سرنگ را به ویال وارد کنید.
5. ویال و سرنگ را وارونه نگه دارید.
6. نوک سوزن را داخل مایع نگه دارید.
7. پیستون را تا مقدار تجویزشده عقب بکشید.
8. دوز و وجود حباب قابل‌توجه را بررسی کنید.
9. مقدار دارو را دوباره با نسخه تطبیق دهید.
10. سرنگ را تا زمان تزریق روی سطح آلوده قرار ندهید.

حباب‌های هوا معمولاً به‌خودی‌خود مانند تزریق داخل وریدی خطر ایجاد نمی‌کنند، اما می‌توانند باعث شوند مقدار واقعی انسولین داخل سرنگ کمتر از دوز موردنظر باشد. روش خارج‌کردن حباب را مطابق آموزشی که دریافت کرده‌اید انجام دهید.

اگر پزشک ترکیب دو نوع انسولین را در یک سرنگ تجویز کرده است، ترتیب برداشت داروها اهمیت دارد. این کار را فقط براساس آموزش اختصاصی کادر درمان انجام دهید؛ زیرا تمام انسولین‌ها را نمی‌توان با هم مخلوط کرد.

انسولین را از قلم یا کارتریج قلم با سرنگ بیرون نکشید. غلظت بعضی انسولین‌های قلمی متفاوت است و این کار می‌تواند باعث اشتباه جدی در محاسبه دوز شود.

مراحل صحیح تزریق انسولین با سرنگ چیست؟

پس از آماده‌کردن مقدار صحیح دارو، محل تزریق را بررسی کرده و در وضعیت راحت قرار بگیرید. عجله، نور ناکافی یا حرکت هنگام تزریق می‌تواند احتمال خطا را افزایش دهد.

مراحل عمومی تزریق عبارت‌اند از:

1. محل سالم و مناسبی را انتخاب کنید.
2. اگر پوست نیاز به تمیزکردن دارد، روش توصیه‌شده کادر درمان را انجام دهید.
3. در صورت استفاده از الکل، صبر کنید پوست کاملاً خشک شود.
4. سرنگ را مانند مداد در دست بگیرید.
5. در صورت نیاز و طبق آموزش، یک چین پوستی ایجاد کنید.
6. سوزن را با زاویه توصیه‌شده وارد پوست کنید.
7. پیستون را آرام و کامل فشار دهید.
8. چند ثانیه صبر کنید تا دارو به‌طور کامل تزریق شود.
9. سوزن را در همان مسیر ورود از پوست خارج کنید.
10. محل تزریق را بررسی کنید.
11. سرنگ را بلافاصله داخل ظرف وسایل تیز بیندازید.
12. زمان و مقدار تزریق را ثبت کنید.

برای تزریق معمول انسولین، عقب‌کشیدن پیستون جهت بررسی خون یا همان آسپیراسیون معمولاً لازم نیست. اگر روش متفاوتی به شما آموزش داده شده است، دستور کادر درمان خود را ملاک قرار دهید.

پس از خارج‌کردن سوزن ممکن است قطره بسیار کوچکی از خون دیده شود. در این حالت می‌توان گاز تمیزی را بدون ماساژ شدید چند لحظه روی محل قرار داد.

زاویه تزریق انسولین ۹۰ درجه باشد یا ۴۵ درجه؟

زاویه تزریق به طول سوزن، ضخامت بافت چربی، سن و شرایط بدنی فرد بستگی دارد. هدف این است که انسولین وارد بافت زیرجلدی شود و به عضله نرسد.

در بسیاری از بزرگسالان، تزریق با زاویه ۹۰ درجه انجام می‌شود. افراد بسیار لاغر، کودکان یا کسانی که از سوزن بلندتر استفاده می‌کنند ممکن است براساس آموزش کادر درمان به ایجاد چین پوستی یا زاویه ۴۵ درجه نیاز داشته باشند.

بنابراین یک زاویه ثابت را نمی‌توان برای همه کاربران و تمام طول‌های سوزن توصیه کرد. اگر سرنگ یا طول سوزن خود را تغییر داده‌اید، روش تزریق را دوباره با پزشک یا پرستار بررسی کنید.

تزریق داخل عضله ممکن است سرعت جذب انسولین را تغییر دهد و احتمال افت قند را افزایش دهد. سوزن نیز نباید هنگام ورود یا خروج در جهات مختلف حرکت داده شود.

چگونه محل تزریق انسولین را بچرخانیم؟

چرخش محل تزریق یعنی در هر نوبت، نقطه‌ای تازه با فاصله مناسب از محل قبلی انتخاب شود. هدف این کار جلوگیری از تزریق مکرر در یک نقطه و کاهش احتمال تغییرات بافت چربی است.

می‌توانید یک ناحیه مانند شکم را به چند قسمت فرضی تقسیم کنید و تزریق‌ها را با ترتیب مشخص در آن جابه‌جا کنید. سپس پس از تکمیل برنامه، طبق توصیه کادر درمان به بخش بعدی بروید.

برای چرخش منظم:

- محل هر تزریق را ثبت کنید.
- از تزریق دقیقاً روی نقطه قبلی خودداری کنید.
- فاصله توصیه‌شده میان نقاط را رعایت کنید.
- پوست را پیش از هر تزریق با نگاه و لمس بررسی کنید.
- روی برجستگی، سفتی یا فرورفتگی تزریق نکنید.
- ناحیه‌ای را انتخاب کنید که امکان مشاهده و کنترل آن وجود داشته باشد.

اگر در محل تزریق توده، تغییر شکل پوست یا سفتی مشاهده کردید، آن قسمت را برای بررسی به پزشک یا پرستار نشان دهید. تغییر ناگهانی از تزریق در بافت آسیب‌دیده به بافت سالم نیز ممکن است جذب انسولین را تغییر دهد؛ بنابراین ممکن است نیاز به پایش دقیق‌تر قند خون وجود داشته باشد.

بعد از تزریق انسولین چه کارهایی انجام دهیم؟

پس از خارج‌کردن سوزن، محل تزریق را ماساژ ندهید؛ زیرا این کار ممکن است روی سرعت جذب انسولین اثر بگذارد. اگر مقدار کمی خون دیده شد، گاز تمیزی را با فشار ملایم روی محل نگه دارید.

زمان، نوع و مقدار انسولین تزریق‌شده را ثبت کنید. ثبت اطلاعات به جلوگیری از تزریق تکراری یا فراموش‌شدن دوز کمک می‌کند و امکان بررسی ارتباط میان غذا، فعالیت، دارو و قند خون را فراهم می‌سازد.

اگر پزشک برای شما برنامه اندازه‌گیری قند خون تعیین کرده است، تست‌ها را در زمان توصیه‌شده انجام دهید. مقدار انسولین را فقط براساس یک عدد یا بدون برنامه درمانی تغییر ندهید.

پس از تزریق، سرنگ را روی میز یا کنار تخت رها نکنید و برای استفاده بعدی نگه ندارید. آن را بلافاصله داخل ظرف مقاوم مخصوص وسایل تیز قرار دهید.

سرنگ انسولین مصرف‌شده را چگونه دفع کنیم؟

سرنگ انسولین یک‌بارمصرف است و پس از تزریق نباید دوباره استفاده شود. استفاده مجدد می‌تواند استریل‌بودن محصول را از بین ببرد و باعث کندشدن یا تغییر شکل نوک سوزن شود.

سرنگ مصرف‌شده را بلافاصله داخل ظرفی قرار دهید که:

- در برابر سوراخ‌شدن مقاوم باشد.
- درپوش محکم داشته باشد.
- نشتی نداشته باشد.
- در حالت ایستاده پایدار بماند.
- دور از دسترس کودکان و حیوانات قرار گیرد.
- با برچسب مناسب مشخص شده باشد.

سوزن و سرنگ را به‌صورت آزاد داخل زباله معمولی، کیسه پلاستیکی یا سطل بازیافت نیندازید. سوزن را با دست خم یا نشکنید و برای جداکردن آن از ابزار نامناسب استفاده نکنید.

وقتی ظرف مخصوص به خط تعیین‌شده یا حدود سه‌چهارم ظرفیت رسید، آن را ببندید و مطابق دستورالعمل بهداشتی محل زندگی دفع کنید. ظرف نباید بیش‌ازحد پر شود؛ زیرا خطر آسیب با سوزن افزایش پیدا می‌کند.

اشتباهات رایج هنگام تزریق انسولین با سرنگ چیست؟

برخی خطاها ممکن است باعث تزریق مقدار اشتباه، افزایش ناراحتی یا نامنظم‌شدن جذب انسولین شوند. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

- استفاده از سرنگ ناسازگار با غلظت انسولین
- اشتباه‌گرفتن میلی‌لیتر با واحد
- خواندن نادرست خطوط درجه‌بندی
- آماده‌کردن دوز در نور ناکافی
- تزریق مکرر در یک نقطه
- تزریق روی پوست سفت، زخمی یا ملتهب
- استفاده از سرنگ تاریخ‌گذشته یا آسیب‌دیده
- استفاده مجدد یا مشترک از سرنگ
- تغییر خودسرانه مقدار دارو
- مخلوط‌کردن انسولین‌ها بدون آموزش
- بیرون‌کشیدن انسولین از قلم یا کارتریج با سرنگ
- نگهداری نادرست انسولین
- ماساژ شدید محل پس از تزریق
- دفع سرنگ داخل سطل زباله معمولی

برای جلوگیری از اشتباه، پیش از هر تزریق نام انسولین، غلظت، مقدار تجویزشده و خطوط سرنگ را بررسی کنید. اگر دو نوع انسولین مصرف می‌کنید، آنها را در محل‌های جدا و با برچسب واضح نگهداری کنید تا احتمال جابه‌جایی کاهش پیدا کند.

چه علائمی بعد از تزریق انسولین نیاز به اقدام سریع دارند؟

تزریق مقدار بیشتر از نیاز، تأخیر در غذا خوردن، فعالیت بدنی یا عوامل دیگر ممکن است باعث **افت قند خون** شوند. علائم اولیه می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

- لرزش
- تعریق
- گرسنگی ناگهانی
- تپش قلب
- سرگیجه
- ضعف
- تغییر رفتار
- گیجی

اگر این علائم ظاهر شدند، قند خون را در صورت امکان بررسی و مطابق برنامه‌ای که پزشک برای افت قند تعیین کرده است اقدام کنید. اگر فرد بیهوش، دچار تشنج یا ناتوان از بلع است، چیزی داخل دهان او قرار ندهید و فوراً از خدمات اورژانسی کمک بگیرید.

واکنش شدید پوستی، تورم گسترده، مشکل تنفسی یا کاهش سطح هوشیاری نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

برای شناخت اقدامات لازم می‌توانید مقاله علائم قند خون پایین و روش درمان افت قند خون را مطالعه کنید.

جمع‌بندی آموزش تزریق انسولین با سرنگ

برای تزریق صحیح انسولین با سرنگ باید دارو و سرنگ سازگار را انتخاب کنید، مقدار تجویزشده را دقیق اندازه بگیرید و تزریق را در بافت چربی زیر پوست انجام دهید.

انتخاب محل سالم، چرخش منظم نقاط تزریق، خودداری از استفاده مجدد از سرنگ و دفع فوری آن داخل ظرف مقاوم، بخش‌های مهم این فرایند هستند. زاویه ورود سوزن و نیاز به ایجاد چین پوستی نیز باید براساس طول سوزن، شرایط بدنی و آموزش کادر درمان تعیین شود.

اگر هنوز درباره خواندن درجه‌بندی، انتخاب ظرفیت یا روش تزریق مطمئن نیستید، پیش از اقدام از پزشک یا پرستار بخواهید مراحل را به‌صورت عملی به شما آموزش دهد.

برای مشاهده مدل‌های مختلف می‌توانید وارد دسته خرید سرنگ انسولین شوید و ظرفیت، گیج، طول و نوع سرسوزن محصولات را مقایسه کنید. در فروشگاه تجهیزات پزشکی لیما مد می‌توانید تجهیزات موردنیاز کنترل دیابت را متناسب با توصیه کادر درمان انتخاب کنید.

سوالات متداول درباره تزریق انسولین با سرنگ

اگر بعد از تزریق کمی خون خارج شد، یعنی تزریق اشتباه بوده است؟

مشاهده یک قطره کوچک خون همیشه به معنای تزریق اشتباه نیست و ممکن است سوزن به یک رگ کوچک سطحی برخورد کرده باشد. محل را با گاز تمیز و فشار ملایم نگه دارید. اگر خونریزی ادامه داشت یا مرتباً تکرار شد، با پزشک مشورت کنید.

اگر تزریق انسولین را فراموش کردیم چه کنیم؟

مقدار بعدی را خودسرانه دو برابر نکنید. اقدام مناسب به نوع انسولین، زمان گذشته، وعده غذایی و برنامه درمانی بستگی دارد؛ بنابراین طبق دستور از پیش تعیین‌شده پزشک عمل کنید یا با کادر درمان تماس بگیرید.

آیا می‌توان سرنگ انسولین را از قبل پر کرد؟

آماده‌کردن سرنگ برای مصرف در آینده به نوع انسولین و شرایط نگهداری بستگی دارد و برای همه داروها مناسب نیست. این کار را فقط در صورتی انجام دهید که پزشک یا پرستار روش آماده‌سازی، مدت نگهداری و شرایط مصرف را مشخص کرده باشد.