علائم قند خون پایین چیست؟ دلایل، علائم و روش درمان افت قند خون

افت قند خون چیست و قند کمتر از چند خطرناک است؟

افت قند خون یا هیپوگلیسمی (Hypoglycemia) زمانی اتفاق می‌افتد که میزان گلوکز خون پایین‌تر از محدوده هدف قرار بگیرد. برای بیشتر افراد مبتلا به دیابت، قند خون کمتر از ۷۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر به‌عنوان افت قند شناخته می‌شود و نیاز به اقدام دارد.

مقدار کمتر از ۵۴ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر افت قند قابل‌توجه‌تری محسوب می‌شود و احتمال بروز علائم شدید و نیاز به کمک دیگران را افزایش می‌دهد. البته محدوده هدف و زمان اقدام ممکن است براساس شرایط هر فرد توسط پزشک متفاوت تعیین شود.

گلوکز یکی از منابع اصلی انرژی بدن، به‌ویژه مغز است. زمانی که قند خون بیش از حد کاهش پیدا کند، ممکن است علائمی مانند لرزش، تعریق، گرسنگی، تپش قلب و گیجی ایجاد شود. ادامه پیدا کردن افت قند نیز می‌تواند به تشنج یا بیهوشی منجر شود.

هیپوگلیسمی بیشتر در افراد مبتلا به دیابت که انسولین یا بعضی داروهای کاهنده قند خون مصرف می‌کنند دیده می‌شود. وقوع مکرر علائم و قند خون پایین در فردی که دیابت ندارد نیز باید توسط پزشک بررسی شود.

برای آشنایی با محدوده‌های قند خون ناشتا و بعد از غذا می‌توانید مقاله قند خون طبیعی چند است؟ جدول کامل قند خون ناشتا، بعد از غذا و بر اساس سن را مطالعه کنید.

علائم قند خون پایین چیست؟

شدت علائم افت قند خون به میزان کاهش قند و سرعت افت آن بستگی دارد. بعضی افراد علائم خفیفی دارند و برخی دیگر ممکن است علائم شدیدتری را تجربه کنند.

شایع‌ترین علائم قند خون پایین عبارت‌اند از:

- احساس گرسنگی شدید
- لرزش دست‌ها
- تعریق زیاد
- تپش قلب
- اضطراب یا بی‌قراری
- ضعف و خستگی
- سرگیجه
- سردرد
- تاری دید
- کاهش تمرکز
- خواب‌آلودگی
- گیجی
- تحریک‌پذیری یا تغییر رفتار

اگر قند خون همچنان کاهش پیدا کند، ممکن است علائم شدیدتری مانند تشنج، بیهوشی یا کما ایجاد شود. به همین دلیل، شناسایی علائم و اقدام سریع برای درمان افت قند خون اهمیت زیادی دارد.

نوع و شدت علائم در افراد یکسان نیست. فرد مبتلا به دیابت بهتر است نشانه‌هایی را که معمولاً هنگام افت قند تجربه می‌کند بشناسد و در صورت امکان، قند خون خود را اندازه‌گیری کند.

علت افت قند خون چیست؟

دلایل مختلفی می‌توانند باعث کاهش قند خون شوند. در افراد مبتلا به دیابت، هماهنگ نبودن مقدار انسولین یا بعضی داروهای کاهنده قند با غذا و فعالیت بدنی از مهم‌ترین دلایل هیپوگلیسمی است.

مهم‌ترین علت‌های افت قند خون عبارت‌اند از:

- حذف یا به تأخیر انداختن وعده غذایی
- دریافت کربوهیدرات کمتر از مقدار معمول
- مصرف انسولین یا بعضی داروهای دیابت بیش از مقدار موردنیاز بدن
- فعالیت بدنی بیشتر از معمول بدون تنظیم غذا یا دارو
- مصرف الکل، به‌ویژه بدون خوردن غذای کافی
- استفراغ، اسهال یا بیماری‌هایی که باعث کاهش دریافت غذا می‌شوند
- بعضی بیماری‌های کلیوی، کبدی یا اختلالات هورمونی

تمام داروهای دیابت به یک اندازه باعث افت قند نمی‌شوند. اگر هیپوگلیسمی پس از تغییر دارو یا مقدار انسولین شروع شده است، موضوع را با پزشک مطرح کنید و دارو را خودسرانه کم، زیاد یا قطع نکنید.

شناخت زمان وقوع افت قند و ارتباط آن با غذا، دارو و فعالیت بدنی می‌تواند به پیدا کردن علت و پیشگیری از تکرار آن کمک کند.

چه افرادی بیشتر در معرض افت قند خون هستند؟

احتمال افت قند خون در بعضی افراد بیشتر است، از جمله:

- افراد مبتلا به دیابت نوع ۱
- افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ که انسولین مصرف می‌کنند
- مصرف‌کنندگان بعضی داروهای محرک ترشح انسولین مانند سولفونیل‌اوره‌ها
- سالمندان، به‌ویژه در صورت مصرف چند دارو یا نامنظم بودن وعده‌های غذایی
- کودکان مبتلا به دیابت
- افرادی که وعده‌های غذایی خود را حذف می‌کنند یا دیرتر از برنامه غذا می‌خورند
- افرادی که بدون هماهنگ کردن غذا و دارو، فعالیت بدنی بیشتری انجام می‌دهند
- افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا کبدی
- کسانی که سابقه افت قند مکرر یا عدم آگاهی از افت قند دارند

این افراد باید برنامه اندازه‌گیری، تغذیه، دارو و فعالیت بدنی خود را با پزشک یا تیم درمان هماهنگ کنند. اندازه‌گیری بیش از حد و بدون برنامه نیز جایگزین تنظیم صحیح درمان نیست.

هنگام افت قند خون چه بخوریم و قانون ۱۵-۱۵ را چگونه انجام دهیم؟

اگر علائم افت قند را احساس کردید، در صورت امکان قند خون خود را اندازه‌گیری کنید. اگر دستگاه در دسترس نیست اما علائم واضح هستند و احتمال افت قند وجود دارد، درمان را تا زمان پیدا کردن دستگاه به تأخیر نیندازید.

قانون ۱۵-۱۵ برای فردی است که هوشیار و قادر به بلع باشد:

1. حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب مصرف کنید.
2. ۱۵ دقیقه صبر کنید.
3. دوباره قند خون را اندازه‌گیری کنید.
4. اگر قند خون همچنان کمتر از ۷۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر بود، دوباره حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب مصرف کنید.
5. پس از ۱۵ دقیقه مجدداً قند خون را بررسی کنید.

نمونه‌هایی از حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب عبارت‌اند از:

- حدود نصف لیوان یا ۱۲۰ میلی‌لیتر آبمیوه
- حدود نصف لیوان نوشابه معمولی و غیررژیمی
- قرص یا ژل گلوکز به مقدار درج‌شده روی بسته‌بندی
- یک قاشق غذاخوری شکر یا عسل

تعداد مشخصی حبه قند برای تمام محصولات توصیه نمی‌شود؛ زیرا اندازه و مقدار قند آن‌ها ممکن است متفاوت باشد.

شکلات، مغزها و سایر خوراکی‌های پرچرب انتخاب اول مناسبی برای درمان فوری نیستند؛ زیرا چربی می‌تواند جذب کربوهیدرات را کندتر کند. اگر وعده غذایی بعدی بیش از یک ساعت فاصله دارد، ممکن است پس از برطرف شدن افت قند به یک میان‌وعده متناسب با برنامه غذایی نیاز داشته باشید.

مقدار کربوهیدرات موردنیاز برای کودکان یا افرادی که برنامه درمانی اختصاصی دارند ممکن است متفاوت باشد؛ بنابراین برنامه تعیین‌شده توسط پزشک در اولویت قرار دارد.

برای اطمینان از نتیجه اندازه‌گیری، دست‌ها باید تمیز و کاملاً خشک باشند و نوار تست نیز با دستگاه سازگار باشد. مراحل کامل انجام تست در مقاله نحوه صحیح اندازه‌گیری قند خون در منزل توضیح داده شده است.

چگونه از تکرار افت قند خون پیشگیری کنیم؟

برای کاهش احتمال افت قند خون بهتر است:

- وعده‌های غذایی را حذف نکنید.
- دارو و انسولین را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- همیشه یک منبع کربوهیدرات سریع‌الجذب همراه داشته باشید.
- در صورت توصیه پزشک، قند خون را قبل، هنگام یا بعد از فعالیت بدنی بررسی کنید.
- زمان غذا خوردن را با نوع انسولین و برنامه درمانی هماهنگ کنید.
- از مصرف الکل بدون خوردن غذای کافی خودداری کنید.
- نتیجه قند خون، زمان غذا، مقدار دارو و فعالیت بدنی را ثبت کنید.
- افت‌های مکرر را به پزشک اطلاع دهید.

دستگاه تست قند خون از وقوع هیپوگلیسمی جلوگیری نمی‌کند، اما اندازه‌گیری براساس برنامه پزشک می‌تواند به شناسایی تغییرات و بررسی علت افت قند کمک کند.

برای آشنایی با انتخاب مواد غذایی، تنظیم وعده‌ها و نقش کربوهیدرات‌ها می‌توانید مقاله بهترین رژیم غذایی برای دیابتی‌ها؛ چه غذاهایی بخوریم و از چه خوراکی‌هایی پرهیز کنیم؟ را مطالعه کنید.

چه زمانی افت قند خون شدید و خطرناک است؟

افت قند خون زمانی شدید محسوب می‌شود که فرد برای درمان به کمک دیگران نیاز داشته باشد. در این وضعیت ممکن است فرد:

- بیهوش شود.
- دچار تشنج شود.
- نتواند چیزی بخورد یا بنوشد.
- دچار گیجی شدید یا رفتار غیرعادی شود.
- توانایی درمان افت قند را به‌تنهایی نداشته باشد.

اگر فرد بیهوش، دچار تشنج یا ناتوان از بلع است، نباید خوراکی، آبمیوه، عسل، شکر یا قند داخل دهان او قرار داده شود؛ زیرا خطر خفگی وجود دارد.

در این شرایط:

- فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- اگر فرد تنفس طبیعی دارد، او را به پهلو قرار دهید.
- اگر گلوکاگون در دسترس است و روش استفاده از آن را از قبل آموخته‌اید، مطابق دستور از آن استفاده کنید.
- تا رسیدن اورژانس، تنفس و سطح هوشیاری فرد را زیر نظر داشته باشید.

گلوکاگون برای درمان افت قند شدید، به‌خصوص زمانی که فرد قادر به خوردن یا نوشیدن نیست، استفاده می‌شود. اطرافیان افراد در معرض افت قند شدید باید از قبل روش استفاده از نوع تجویزشده گلوکاگون را یاد بگیرند و تاریخ انقضای آن را بررسی کنند.

علائم افت قند خون در خواب چیست؟

افت قند خون شبانه زمانی اتفاق می‌افتد که قند خون هنگام خواب بیش از حد کاهش پیدا کند. این وضعیت بیشتر در افرادی دیده می‌شود که انسولین یا بعضی داروهای کاهنده قند مصرف می‌کنند، شام کافی نخورده‌اند، فعالیت بدنی بیشتری از معمول داشته‌اند یا برنامه دارو با غذا و فعالیت آن‌ها هماهنگ نبوده است.

علائم احتمالی افت قند خون در خواب عبارت‌اند از:

- تعریق شبانه
- کابوس یا خواب ناآرام
- بیدار شدن با سردرد
- احساس خستگی و بی‌حالی پس از بیدار شدن
- تپش قلب
- گیجی هنگام بیدار شدن

برخی افراد هنگام افت قند شبانه از خواب بیدار نمی‌شوند. افرادی که سابقه هیپوگلیسمی شبانه دارند باید درباره زمان مصرف دارو، وعده شام، فعالیت عصرگاهی و نیاز به اندازه‌گیری پیش از خواب با پزشک مشورت کنند.

چگونه از افت قند خون شبانه پیشگیری کنیم؟

برای کاهش احتمال افت قند در خواب:

- وعده شام را بدون هماهنگی با برنامه درمانی حذف نکنید.
- دارو و انسولین را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- پس از ورزش عصرگاهی یا شبانه، برنامه تعیین‌شده برای بررسی قند خون را رعایت کنید.
- در صورت توصیه پزشک یا سابقه افت شبانه، قند خون را پیش از خواب اندازه‌گیری کنید.
- میان‌وعده قبل از خواب را فقط در صورت نیاز و مطابق برنامه غذایی مصرف کنید.
- اگر در معرض افت قند شدید هستید، درباره تهیه گلوکاگون و آموزش اطرافیان با پزشک مشورت کنید.

اگر افت قند شبانه به‌طور مکرر رخ می‌دهد، برنامه دارویی، غذایی و فعالیت بدنی باید توسط پزشک بازبینی شود. مقدار انسولین را خودسرانه تغییر ندهید.

عدم آگاهی از افت قند خون چیست و چرا خطرناک است؟

در بعضی افراد، به‌ویژه کسانی که بارها دچار هیپوگلیسمی شده‌اند، علائم اولیه مانند لرزش، تعریق و تپش قلب ضعیف می‌شوند یا فرد آن‌ها را احساس نمی‌کند. به این وضعیت عدم آگاهی از افت قند خون گفته می‌شود.

این وضعیت خطرناک است؛ زیرا ممکن است قند خون بدون هشدار اولیه تا حدی کاهش پیدا کند که فرد دچار گیجی، تشنج یا بیهوشی شود. قند خون کمتر از ۷۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر نیازمند توجه است و مقادیر کمتر از ۵۴ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر اهمیت بیشتری دارند.

افرادی که علائم افت قند را متوجه نمی‌شوند باید:

- قند خون را در زمان‌های تعیین‌شده توسط پزشک بررسی کنند.
- نتایج، زمان غذا، دارو و فعالیت بدنی را ثبت کنند.
- اطرافیان خود را با علائم افت شدید قند آشنا کنند.
- درباره نیاز به گلوکاگون یا پایش مداوم قند با پزشک مشورت کنند.
- برای بازبینی برنامه دارویی به پزشک مراجعه کنند.

تغییر مقدار انسولین یا دارو برای جلوگیری از افت قند باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

در افت شدید قند خون چه کاری نباید انجام داد؟

اگر فرد بیهوش است، تشنج دارد یا قادر به بلع نیست، نباید خوراکی، آبمیوه، عسل یا قند داخل دهان او قرار داده شود؛ زیرا خطر خفگی وجود دارد.

در این شرایط:

• فرد را به پهلو قرار دهید.
• در صورت وجود و آموزش قبلی، گلوکاگون استفاده کنید.
• فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
• تا رسیدن کمک پزشکی، تنفس و هوشیاری فرد را بررسی کنید.

گلوکاگون درمان توصیه‌شده برای افت شدید قند خون است؛ به‌خصوص زمانی که فرد قادر نیست خودش خوراکی مصرف کند. اطرافیان فرد دیابتی باید از قبل روش استفاده از آن را یاد گرفته باشند.

برای افت قند خون چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در شرایط زیر باید افت قند خون با پزشک بررسی شود:

- افت قند به‌طور مکرر تکرار شود.
- قند خون بدون علت مشخص پایین بیاید.
- فرد هنگام افت قند بیهوش یا دچار تشنج شود.
- برای درمان به کمک دیگران یا گلوکاگون نیاز پیدا کند.
- علائم هشداردهنده افت قند احساس نشوند.
- افت قند بعد از تغییر دارو یا مقدار انسولین شروع شده باشد.
- افت قند هنگام خواب تکرار شود.
- فرد دیابت نداشته باشد اما چند بار دچار علائم و قند خون پایین شده باشد.

افت قند مکرر ممکن است نشان دهد برنامه دارویی، غذایی یا فعالیت بدنی به بازبینی نیاز دارد. برای پیدا کردن الگوی افت قند، نتایج دستگاه را همراه با زمان غذا، دارو، ورزش و علائم ثبت کنید.

تغییر مقدار انسولین یا سایر داروهای دیابت باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

تفاوت افت قند خون و فشار خون پایین چیست؟

افت قند خون به کاهش گلوکز خون مربوط است، در حالی که فشار خون پایین به کاهش فشار جریان خون در رگ‌ها گفته می‌شود.

بعضی علائم مانند سرگیجه، ضعف، تاری دید یا بی‌حالی ممکن است در هر دو وضعیت دیده شوند؛ اما علت و روش برخورد با آن‌ها یکسان نیست. خوردن ماده قندی درمان عمومی فشار خون پایین نیست و نوشیدن آب نیز به‌تنهایی درمان افت قند محسوب نمی‌شود.

اگر فرد مبتلا به دیابت علائم مشکوک دارد، در صورت امکان قند خون او را اندازه‌گیری کنید. غش، تشنج، کاهش هوشیاری، درد قفسه سینه یا تنگی نفس نیازمند دریافت کمک فوری پزشکی است.

خرید دستگاه تست قند خون برای بررسی افت قند

برای بررسی افت قند در منزل، دستگاهی انتخاب کنید که استفاده از آن برای کاربر ساده باشد و نوار تست مخصوص آن نیز به‌راحتی تهیه شود. حجم خون موردنیاز، زمان نمایش نتیجه، حافظه دستگاه و در دسترس بودن نوار تست از مشخصاتی هستند که باید پیش از خرید بررسی شوند.

برای نمونه می‌توانید مشخصات دستگاه تست قند خون گلوکوکارد 01 مینی و دستگاه تست قند خون بایونیم GM110 را بررسی و ویژگی‌های این دو مدل را با نیاز خود مقایسه کنید.

برای مشاهده قیمت، موجودی و مدل‌های دیگر می‌توانید وارد دسته خرید دستگاه تست قند خون در فروشگاه تجهیزات پزشکی لیما مد شوید.

جمع‌بندی علائم و درمان افت قند خون

افت قند خون یا هیپوگلیسمی معمولاً با علائمی مانند لرزش، تعریق، گرسنگی، تپش قلب، سرگیجه و گیجی همراه است. برای بیشتر افراد مبتلا به دیابت، قند خون کمتر از ۷۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر پایین محسوب می‌شود و نیازمند اقدام است.

فرد هوشیاری که توانایی بلع دارد می‌تواند از قانون ۱۵-۱۵ استفاده کند؛ یعنی حدود ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب مصرف کند، ۱۵ دقیقه منتظر بماند و دوباره قند خون را اندازه بگیرد. اگر قند همچنان پایین بود، این مراحل تکرار می‌شوند.

اگر فرد بیهوش، دچار تشنج یا ناتوان از بلع است، نباید چیزی داخل دهان او قرار داده شود. در این شرایط باید با اورژانس تماس گرفت و در صورت وجود گلوکاگون و آموزش قبلی، از آن مطابق دستور استفاده کرد.

رعایت وعده‌های غذایی، هماهنگ کردن دارو با غذا و فعالیت، همراه داشتن منبع قندی سریع‌الجذب و بررسی افت‌های مکرر با پزشک از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش احتمال تکرار هیپوگلیسمی هستند.